DORPSWAPEN – het wapen van Muiderberg bestaat uit een azuurblauw schild en een goudgele kroon met daaronder een eveneens goudgele korenschoof. Er circuleren twee versies: in de ene staan de sikkels met de snijkant naar de schoof toegekeerd, in de andere staan zij met de snijkant naar buiten afgebeeld (‘afgewend’). Arie Vreeken, het vroegere hoofd van de lagere school in Muiderberg, schrijft in 1901: ‘… de snijkant van de sikkel is naar binnen gekeerd’ en hij voegt er het hier afgebeelde plaatje Pl. IV bij. Zo staat het wapen ook in een gravure uit 1793. Een vergelijkbaar wapen stond op de grafzerk van kerkmeester Daniël Nijs (1660-1736). Daarentegen toont de internet-encyclopedie Wikipedia een dorpswapen met afgewende sikkels (afbeelding rechts). Zo is het wapen ook afgebeeld in het mozaïek, dat deel uitmaakt van het Community Art Project in de Dorpsstraat.
Lange tijd was het de vraag of het Muiderbergse wapen is afgeleid van het wapen van de familie Nijs of dat de familie het Muiderbergse wapen heeft ‘overgenomen’ van het familiewapen Nijs. Aan deze twijfel is voor goed een einde gekomen door een diepgaand onderzoek van de in Muiderberg woonachtige Jos Gunneweg*). Hij concludeert na een lange zoektocht, dat het dorpswapen is afgeleid van het al langer bestaande familiewapen van Nijs. In beide wapens staan de sikkels met de snijkant naar binnen afgebeeld. De ‘foute’ versie is volgens Gunneweg ontstaan door een verkeerde afbeelding in het heraldische boekwerk l’Armorial General**). Deze fout zou later zijn overgenomen door Klaes Sierksma***). Wikipedia wijst er op, dat het op de site getoonde wapen niet bij de Hoge Raad van Adel is geregistreerd en dus geen erkend dorpswapen is.
Gunneweg stuit bij zijn speurwerk op de oudst bekende weergave van het familiewapen Nijs; het gaat om een zwart/wit afbeelding op het grafmonument van Antony Nijs, in 1626 in Antwerpen overleden en begraven. Het bewuste wapen staat in 1629 afgebeeld in ‘Wapenboek met handgekleurde familiewapens van Nederlandse echtparen.’ Toen al de kleuren blauw en geel, de kleuren van Muiderberg!
De ‘geschiedkundig omnivoor’, zoals hij zichzelf noemt, bezocht voor zijn onderzoek onder andere de meer dan duizend jaar oude Engelmunduskerk in Oud Velsen, waar twee grafstenen uit het familiegraf Nijs zijn te bewonderen. Een van deze stenen hoort bij het graf van de in 1666 overleden eerste echtgenote van Isaac Jan Nijs. Ook hier staat het familiewapen Nijs op, evenals op de zerk van de in 1690 overleden Isaac Jan zelf. Met hem begon de band van het geslacht Nijs met Muiderberg, want hij werd op 5 maart 1671 eigenaar van de voorganger van de Boskapel in Muiderberg (in de verkoopacte aangeduid als ‘herberg en rechthuis’); daarna verwierf hij ook landerijen in het dorp. Zo te zien voelde de steenrijke koopman uit Amsterdam zich erg betrokken bij Muiderberg; hij herbouwde voor eigen rekening de in 1634 afgebrande gotische dorpskerk. De herbouw van de kerk kwam in 1686 gereed, meer dan vijftig jaar na de brand.
Intussen had zijn zoon Daniel Nijs (1660 – 1736) zich in het dorp gevestigd. Na het overlijden van zijn vader verwierf hij in 1690 geheel of gedeeltelijk diens Muiderbergse bezittingen. Daniël bekleedde in Muiderberg diverse functies; aangenomen wordt dat hij ook in het dorpsbestuur heeft gezeten. Een echte notabel dus. Sommige bronnen beweren zelfs, dat hij zich ‘Heer van Muiderberg’ was gaan noemen. Het is dus niet zo vreemd dat het familiewapen Nijs stilzwijgend of na een officiële overdracht is overgegaan op het dorpswapen. Dit moet dan hebben plaatsgevonden tussen 1691 – het vermoedelijke jaar van permanente vestiging van Daniël Nijs in Muiderberg – en 1736, het jaar van diens overlijden.
Daniël Nijs, die vanaf 1707 ook kerkmeester was, is begraven in de Hervormde Kerk in Muiderberg (de Kerk aan Zee). Op zijn grafzerk heeft het familiewapen gestaan, maar deze zerk is geheel verloren gegaan bij de grote brand van de kerk in 1934. Helaas is de zerk nooit gefotografeerd. De eerder genoemde schoolmeester Arie Vreeken heeft in zijn boekje uit 1901 evenwel het opschrift getekend, zodat bekend is dat daar Daniël Nijs ligt begraven. Ook schrijft hij uit eigen waarneming: ‘In deze steen is ook het wapen van Muiderberg gehouwen.’ Wat Vreeken voor het wapen van Muiderberg aanzag, is in feite het familiewapen Nijs.
Op basis van teksten van de kroniekschrijver Anthony Nijs is Gunneweg ervan overtuigd geraakt, dat dit familiewapen al werd gevoerd omstreeks de tweede helft van de 16de eeuw, lang voordat er sprake was van een connectie met Muiderberg. Hij trekt dan ook de conclusie dat het familiewapen Nijs ouder is dan het dorpswapen Muiderberg. De omkering van de sikkels kan als een historische vergissing worden beschouwd. In Gunnewegs indrukwekkende historische ontdekkingsreis ‘Op zoek naar het Muiderbergse dorpswapen’ staat ook een afbeelding van het lakzegel van Muiderberg (archief Hoge Raad van Adel in Den Haag) en van het originele zegelstempel (Nationale Numismatische Collectie, beheerd door De Nederlandsche Bank).
Op deze gravure van Anna Catharina Brouwer staat de snijkant van de sikkel naar de schoof toegekeerd (toegewend). Deze afbeelding staat met tal van andere ovale gravures plus gedichtjes in een boekwerk uit 1795 van de Nederlandse stad- en dorpbeschrijver Lieve van Ollefen (1749 – 1816). Volgens Gunneweg is dit waarschijnlijk de vroegste afbeelding van het Muiderbergse dorpswapen in druk.
Twee andere voorbeelden van toegewende sikkels:
*) Op zoek naar het ware Muiderbergse dorpswapen. Jos Gunneweg. Uitgave in eigen beheer – oktober 2025
**) J.B. Rietstap, l’Armorial General uit 1856. Dit onder heraldici beroemde werk omvat zo’n 120.000 wapens van Europese families. Met zo veel afgebeelde familiewapens kan een vergissing gebeuren, stelt Gunneweg.
***) Klaes Sierksma (1918 – 2007) was vlaggendeskundige (vexilloloog). Hij stond aan de wieg van de Stichting voor Banistiek en Heraldiek. Deze stichting organiseerde in 1965 in Muiderberg het eerste International Congress of Vexillology. Sierksma was tevens medeoprichter van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. Hij woonde in huize Midgaard (Brink 36). In 1969 verscheen van zijn hand ‘Muiderberg, voorpost van het Gooi’. In 1976 volgde een tweede druk, uitgegeven door het Comité Oud Muiderberg.**)
« Terug naar Lexicon A-Z